4 نوشكوفايى نهضت تشيّع دورهء 16 ساله‌اى كه با خلافت عثمان ( 24 / 644 ) شروع و با سوء قصد به جان على ( ع ) ( 41 / 661 ) ختم مىشود ، نمايانگر تفاوت مشخصى از دوران قبلى خلافت ابو بكر و عمر در بسط تشيع مىباشد . اين دوره از بسيارى جهات ، نقطه عطف تكوين تشيّع به حساب مىآيد . اولا ، در اين روزگار ، جوى بوجود مىآيد كه تمايلات شيعى در آن آشكارتر ، بارزتر و مشهودتر مىگردد . ثانيا ، حوادثى كه بوقوع پيوست جنبه فعال و گاهى قاهرانه به نهضت شيعى كه از اين پيش غير فعال بود ، داد . سرانجام ، شرايطى ، حكمفرما شد كه بعضى از جنبه‌هاى سياسى جغرافيايى و اقتصادى تفكر شيعى را براى اولين بار در برداشت . بنابراين دوره‌اى بود كه در آن شيعيان نخستين ، به بيان انديشه خويش در مورد جانشينى على ( ع ) پرداختند و تعصّب مذهبى اصحاب ، خصومتهاى شخصى ، رغبت‌ها و تمايلات اقتصادى و حكومتى ، دسيسه‌هاى سياسى و نارضايتى فقرا از ثروتمندان با هم آميخته شده بود . اين آميختگى ، نه تنها محيط فعّاليت جديدى را